Köp ýyllaryň dowamynda Günüň himiki düzümi iň gadymy meteoritleriň düzümine gabat gelmändi. Indi bolsa alymlar bu tapawudyň düşündirişini tapandyklaryna ynanýarlar. Gün atmosferasynyň has realistik modelini we häzirki zaman atom fizikasynyň usullaryny ulanyp, alymlar biziň ýyldyzymyzdaky kümüş mukdarynyň öňki hasaplamalardan, takmynan 55% ýokarydygy hakyndaky netijäni kabul etdiler. Gün wodoroddan we geliýden ybarat bolsa-da, onuň massasynyň, takmynan 1,5 %-i has agyr himiki elementlerden — demirden, ugleroddan, kisloroddan, kümüşden we başgalardan ybarat. Bu elementler alymlara ýyldyzlaryň, planetalaryň we tutuş galaktikamyzyň döreýiş taryhyny täzeden gurmaga mümkinçilik berýär.
Kümüş mukdaryny kesgitlemek üçin alymlar ýagtylygy seljermek usuly bolan spektroskopiýany ulandylar. Her bir himiki element Gün spektrinde häsiýetli garaňky siňdiriş çyzyklary galdyrýar, bu bolsa Gün atmosferasynyň kompýuter modelleri bilen deňeşdirilip bilner. Bu gözlegiň esasy awtory atom fizikasy we ýyldyz astrofizikasy boýunça tejribesini birleşdiren aspirant Sema Çalışkan boldy.
Öňki çaklamalar Gün atmosferasynyň deňeşdirme boýunça ýönekeýleşdirilen modellerine esaslanýardy. Täze iş öň hiç haçan modelleşdirilmedik prosesleri hasaba alýar. Barlagçylar Günüň daşky gatlaklarynyň dinamiki üç ölçegli modelini döretdiler we ony kümüş atomlarynyň ýagtylyk bilen özara täsiriniň döwrebap hasaplamalary bilen doldurdylar. Şunda Gün atmosferasynda ýüze çykýan deňagramly däl täsirlere aýratyn üns berildi.
Bu kümüş spektral çyzyklaryny has takyk düşündirmäge mümkinçilik berdi. Täze hasaplamalar elementiň hakyky konsentrasiýasynyň öň pikir edileninden, takmynan 55% ýokarydygyny görkezdi. Sema Çalışkanyň sözlerine görä, täze model biziň ýyldyzymyzyň himiki düzümini has takyk kesgitlemäge mümkinçilik berdi. Täze çaklama uzak wagtlap düşündirilmedik meseläni çözmäge kömek edýär.
Şu wagta çenli astronomlar paradoks bilen ýüzbe-ýüz boldular: Gündäki kümüş mukdary iň gadymy meteoritlerden has pesdi, olar, takmynan 4,6 milliard ýyl mundan ozal Gün ulgamyny emele getiren şol bir gaz we tozan buludyndan emele geldi. Bu tapawut geň görünýärdi, sebäbi Gün we meteoritleriň başlangyç himiki düzümi diýen ýaly deň bolmalydy. Gaýtadan hasaplamadan soň, gymmatlyklar has ýakynlaşdy. Bu bolsa Gün ulgamynyň emele gelmeginiň häzirki zaman modellerini has yzygiderli häsiýete eýe edýär we ýyldyzlaryň ýadrolarynda hem-de supernowa partlamalary wagtynda agyr elementleriň nähili emele gelýändigine has gowy düşünmäge kömek edýär. Awtorlar işlenip düzülen usulyň diňe Gün babatda däl, eýsem, başga zatlarda hem ulanyp boljakdygyny belleýärler.
Show more