«Türkmen-Tranzit» kompaniýasynyň Baş direktory Sahyberdi Galandarowyň Türkmen-hytaý işewürlik forumyndaky çykyşy.
Kriptogorag özygtyýarlylygyň binýady hökmünde: Türkmenistanda Milli puluň we biržanyň howpsuzlygyny üpjün etmek
Gündüziňiz haýyrly bolsun, hormatly kärdeşler we hyzmatdaşlar!
Siziň ähliňizi «TURKMEN-CHINA 2026» halkara forumynda hoş gördük!
Dünýä maliýe ulgamynda düýpli üýtgeşmeler bolup geçýär. Blokçeýn tehnologiýalary we sanly aktiwler eýýäm geljek däl, eýsem, biziň şu günümize öwrüldi.
Türkmenistan üçin bu diňe bir ählumumy trend däl, eýsem, maliýe we tehnologik özygtyýarlylygy pugtalandyrmaga gönükdirilen oýlanyşykly strategik ädimdir. Ýurdumyz bu ösüşlerden çetde durmaýar — biz eýýäm 2026-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýje giren «Wirtual aktiwler hakyndaky» taryhy Kanunymyzyň kabul edilmegi bilen täze bir eýýama gadam goýduk. Bu kanun maýningi we kriptobiržalaryň işini kanunlaşdyryp, gözegçilik edilýän we howpsuz sanly ykdysadyýeti gurmaga ýol açdy.
Şu gün biz diňe bir «Nobatdaky biržany ýa-da puly döretmek» barada däl-de, eýsem, şol täze öýüň binýady — kriptografik gorag barada söhbet ederis. Çünki şonnsuz islendik başlangyjyň şowsuzlyga uçrajakdygy we bu meselede näme üçin hut ýerli kompaniýalaryň tejribesiniň örän möhümdigi barada durup geçeris.
Bu näme sebäpden şeýle möhüm: Ählumumy şowsuzlyklaryň sapaklary
Gurluşyga başlamazdan ozal töwekgelçiliklere dogruçyl baha bermek gerek. Kriptowalýuta dünýäsinde goragdaky säwligiň bahasy — jerime däl-de, eýsem, maýanyň doly ýitirilmegidir. Soňky ýyllaryň mysallary muňa aýdyň subutnamadyr.
Ine, iň täze wakalaryň biri: 2026-njy ýylyň 1-nji aprelinde «Drift Protocol» desentralizirlenen biržasynda alty aýlap taýýarlanylan çylşyrymly «sosial inženeriýa» hüjümi amala aşyryldy. Jenaýatçylar programmistleriň ynamyna girip, ulgama zyýanly kodlary ornaşdyrdylar. Netijede, näme boldy? Bir pursatda 280 million dollar ýitirildi. Bu ynsan faktorynyň we koddaky gowşaklygyň taslamany nähili ýykyşynyň mysalydyr.
Biziň hakykatymyza has ýakyn bolan başga bir syýasy mysal: 2025-nji ýylyň martynda Russiýanyň iň iri «Garantex» kriptobiržasy işini doly bes etdi. Günbatar ýurtlarynyň ýörite gulluklary we «Tether» kompaniýasy 23-26 million dollar möçberindäki aktiwleri doňdurdylar, domenleri elinden giderip, işini saklady. Eýýäm 2026-njy ýylyň aprelinde Gyrgyzystanyň «Grinex» biržasynda hem serişdeleri ogurlamak maksady bilen şuňa meňzeş hüjüm amala aşyrylyp, 1 milliard rubldan gowrak zyýan ýetirildi.
Bu mysallar bize iki sany möhüm zady öwredýär:
Birinjiden: Kriptoaktiwler ulgamynda daşary ýurt ýurisdiksiýasyna (hukuk goraýşyna) bil baglamak örän howpludyr. Ikinjiden: Milli infrastrukturanyň howpsuzlygy ähli derejelerde — enjamlardan başlap, guramaçylyk işlerine çenli içerki ulgamda kemala getirilmelidir.Milli maýning-pulunyň we biržasynyň kriptogoragy
Indi anyk meselelere geçeliň. Milli infrastrukturany döredenimizde biz nämeleri goramaly?
Maýning-pulunyň howpsuzlygy. Türkmenistanyň Kanuny maýning-puluny «maýnerleriň kuwwatlyklaryny jemlemek üçin elektron platforma» diýip takyk kesgitleýär. Howpsuzlyk nukdaýnazaryndan bolsa, bu örän möhüm düwündir.
Biz müňlerçe maýner enjamlary bilen puluň serwerleriniň arasyndaky aragatnaşygy goramalydyrys. Döwrebap SSL-şifrlemek we DDoS-hüjümllerinden gorag bolmasa jenaýatçy maglumat akymyny ele geçirip biler hem-de ähli enjamlar başga biriniň bähbidine işläp başlar.
Puluň bloklaryna gol çekmek üçin niýetlenen açaryň ogurlanmagy uly betbagtçylykdyr. Şonuň üçin hem, açarlar diňe bir serwerde däl-de, eýsem, ýörite apparat howpsuzlyk modullarynda (HSM) saklanmalydyr.Kriptobiržanyň howpsuzlygy. Kanuna laýyklykda, Türkmenistanda biržalar Merkezi bankyň ygtyýarnamasy esasynda işlärler we olar KYC (müşderini anyklamak) hem-de AML (Jenaýatçylykly ýol bilen alnan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna garşy göreş) mehanizmlerini ornaşdyrmaga borçludyrlar.
Ulanyjylaryň esasy aktiwleriniň (95-98%-i) «sowuk gapjyklarda» — ýagny internetden fiziki taýdan öçürilen enjamlarda saklanmalydyr. Bu köpçülikleýin onlaýn ogurlyklardan goranmagyň ýeke-täk kepilligidir.
Biz ulanyjylaryň aktiwleriniň goragynyň üçünji ýurtlaryň syýasy ýagdaýyna däl-de, Türkmenistanyň kanunlaryna tabyn boljak hukuk meýdançasyny döredýäris.Ýerli kompaniýalaryň tejribesi: Ynamyň binýady
Ine, biz iň möhüm meselä gelip ýetdik: bu ulgamy kim gurar we gorar? Jogaby düşnükli we ol özygtyýarlylyk ýörelgesinden gelip çykýar: biz ýerli kompaniýalarymyza we öz hünärmenlerimize bil baglamalydyrys.
Biziň eýýäm ygtybarly binýadymyz bar. Türkmenistanda maglumat howpsuzlygynyň hukuk esaslaryny goýýan «Maglumat we ony goramak hakynda» Kanun kabul edildi. Mundan başga-da, «X-Road» platformasynyň binýadynda «elektron hökümet» infrastrukturasy işjeň ösdürilýär. Bu bolsa maglumatlary şifrlemek bilen bagly çylşyrymly sanly ulgamlary ornaşdyrmaga taýýarlygymyzyň ýokary derejededigini görkezýär. Döwletimiz ählumumy howplaryň artýandygyna göz ýetirip, kiberhowpsuzlygy yzygiderli güýçlendirýär.
Bu näme sebäpden şeýle möhüm?
Gizlinlik we gözegçilik. Diňe maglumatlary goramak ulgamynda degişli döwlet ygtyýarnamalaryna eýe bolan Türkmenistanyň rezident-kompaniýasy maksatnamalaýyn koduň işlenip düzülmeginiň we auditiň doly tapgyryny üpjün edip biler. Biz maliýe ulgamymyzyň özeninde daşary ýurtly öndürijileriň goýan «duzaklarynyň» ýa-da gizlin giriş ýollarynyň (backdoors) bolmagyna ýol berip bilmeris.
Döwlet hyzmatlary bilen integrasiýa. Diňe ýerli tarap kriptobiržany döwlet sanawlary, şahsyýeti anyklamak ulgamlary we Merkezi bankyň talaplary bilen bökdençsiz utgaşdyryp biler. Bu bolsa raýatlar we işewürlik üçin sanly aktiwler dünýäsine kanun esasyndaky we aýdyň giriş ýoluny döreder.
Ýuridiki jogapkärçiligi. Ýerli kompaniýa öz müşderileri bilen bir hukuk meýdançasynda we bir wagt guşagynda ýerleşýär. Ol Türkmenistanyň kanunlarynyň öňünde doly jogapkärçilik çekýär, bu bolsa ulanyjylar üçin iň uly kepillikdir.
Türkmenistan üçin mümkinçilikler
Şeýle howpsuzlyk derejesini üpjün etmek bilen biz näme gazanýarys?
Maýa goýumlary çekmek. Düşnükli düzgünleşdiriş we ýokary gorag derejesi diňe bir ýerli däl, eýsem, daşary ýurtly maýadarlary hem gyzyklandyrar. Kanunymyz hatda dostlukly ýurtlardan bolan taraplara hem maýner hökmünde hasaba durmaga rugsat berýär.
Tehnologiýalar pudagynyň ösüşi. Şeýle infrastrukturanyň döredilmegi Türkmenistanyň IT-pudagy üçin güýçli itergi bolar. Bu täze iş orunlary üçin kiberhowpsuzlyk, kriptografiýa we blokçeýn boýunça hünärmenleri taýýarlamalydygymyzy aňladýar.
Ykdysady özygtyýarlylygy pugtalandyrmak. Milli kriptoinfrastruktura — bu daşary faktorlara bolan garaşlylygy azaldýan we ykdysadyýetiň durnuklylygyny artdyrýan howpsuz halkara hasaplaşyklar guralydyr.
Hormatly kärdeşler!
Milli puly we kriptobiržany döretmek — bu diňe bir tehnologik taslama däl. Bu sanly we maliýe özygtyýarlylygymyzy pugtalandyrmak taslamamyzydyr. Bu taslamanyň esasynda bolsa ynam durýar. Kodlara ynam, algoritmlere ynam we ulgama ynam.
Türkmenistanyň öz hünär tejribesine we tehnologiýalaryna esaslanýan kriptografik gorag — bu ýöne bir saýlaw däl. Bu biziň başgalaryň säwliklerini gaýtalamazlygymyz we ýurdumyz üçin howpsuz, gülläp ösýän sanly geljegi gurmagymyz üçin ýeke-täk ygtybarly binýatdyr.
