Ömrüniň ahyrynda Güne meňzeş ýyldyzlar pulsasiýa edýän gyzyl ägirde, soňra bolsa ak gnomiýa öwrülýär. Öň bu tapgyrda ak gnomiýa garaňky şöhle saçýandygy sebäpli, olaryň planetalarynyň gaty sowaýandygy pikir edilýärdi. Täze gözegçilikler zatlaryň has çylşyrymlydygyny we planetanyň hatda temperaturasynyň ýokarlanyp biljekdigini görkezdi. Ýerden, takmynan, 80 ýagtylyk ýyly uzaklykda ak gnomiýa WD 1856 ýerleşýär. Ol Günüň massasynyň diňe ýarysy bolsa-da, ululygy boýunça biziň planetamyza meňzeýär (üçden bir bölegi derejesinde uly). Onuň dykyzlygy örän uly, şonuň üçin hem, termoýadro reaksiýalarynyň ýokdugyna garamazdan (onuň ýangyjy eýýäm gutardy), bu «öli» ýyldyzyň ýüzi tas 5000 gradusa çenli gyzýar.
Jeýms Webb kosmos teleskopyndaky ýakyn infragyzyl kamerany ulanyp, astronomlar onuň töwereginde aýlanýan WD 1856 b planetasynyň atmosferasyny öwrenip bildiler. Olaryň netijeleri «Nature» žurnalynda çap edildi.
Bu planeta öz ýyldyzynyň üç million kilometr töwereginde aýlanýar, bu bolsa biziň Gün ulgamymyzda Güne iň ýakyn planetadan 17 esse kiçi. WD 1856 b-niň agramy 4.3 bilen 10.9 Ýupiter massasy aralygynda, göwrüminiň aşaky ujuna has ýakyn bolmagy mümkin. Onuň atmosferasy agyr elementlere (Günden ýüz esse baý) we uglewodorod esasly aerozollara baýdyr. Atmosfera bu elementlere örän baýdyr: onuň, takmynan dört göterimi Gün ulgamymyzdaky Neptunyň atmosferasynyň çuň gatlaklaryna meňzeş metaldan ybarat.
Super-Ýupiteriň gaz örtüginiň iň üýtgeşik aýratynlygy onuň temperaturasydyr. Ol 117-den 139 gradus Selsiýa aralygynda üýtgeýär, bu bolsa öz ýyldyzyndan şeýle köp mukdarda radiasiýa alýan planeta üçin garaşylýan -112 gradus derejeden has ýokarydyr.
Garaşylmadyk ýagdaýda, bu ulgamdaky ak karlik on milliard ýyl bäri bar we köp wagt bäri hut şu ululyga öwrüldi: planeta ýaly kiçi we galan ýylylyk sebäpli gowşak ýagtylykly. Bu onuň planetasynyň ýerli «dünýäniň soňy», ýyldyzyň ýagtylygynyň ep-esli pese gaçmagyndan soň milliardlarça ýyllap adatdan daşary ýokary temperatura saklaýandygyny aňladýar.
Barlagyň awtorlary planetanyň ewolýusiýasynyň soňky döwründe uly derejede gyzgynlyk başdan geçirendigi hakynda netije çykardylar. Bu, esasan hem, onuň emele gelmeli bolan ulgamyň daşky sebitlerinden göçüşi bilen baglanyşyklydyr. Gaz ägirtleri öz ýyldyzlaryna şeýle ýakyn orbitalarda uzak wagtlap ýaşap bilmeýärler. Şonuň üçin hem, WD 1856 b ilki ýerli ýyldyzdan has uzakda emele geldi.
Diňe gyzyl ägirde öwrülensoň, ýyldyzyň atmosferasynyň daşky gatlaklary şeýle giňeldi welin, ägirt planetany gurşap aldy we sürtülme arkaly onuň ýyldyzyň daşyndan aýlanmagyny haýalladyp başlady. Mundan soň, WD 1856 b-niň orbital radiusy kiçelip başlady we üç million kilometre ýetdi. Şeýle-de bolsa, bu göçüş köp wagt öň tamamlanmalydy we planetanyň ýokary atmosfera temperaturasy meselesi çözülmän galdy. Şonuň üçin hem, astronomlar gyzgynlyk çeşmesiniň planeta bilen onuň ýyldyzynyň arasyndaky özara täsirler bilen bagly bolup biljekdigini çakladylar. Eger WD 1856 b-niň orbitasy tegelekden uzak bolsa, ak gnomyň agrawitasiýa güýji şeýle güýçli tolkunlary döreder welin, olardan çykýan sürtülme super-Ýupiteri örän gyzdyrar.
Şeýle ulgamlary öwrenmek biziň geljegimize aýdyňlyk getirýär: birnäçe milliard ýyldan soň Gün hem pulsasiýa edýän gyzyl ägirde öwrüler, Ýeriň aýlanmagyny haýalladar we onuň ýadrosyna ýakynlaşar. Soňra Gün ak gnomiýa öwrüler we planetamyz onuň töwereginde aýlanmagyny dowam etdirer, ýöne has ýakyn orbitada.
Show more