Wagt näme? Alymlar iň möhüm ylmy soraglaryň birine jogap bermäge golaýlaşýan ýaly: britaniýaly bir ylmy işgär özboluşly ulgam döretdi we adaty sagatsyz wakalaryň yzygiderliligini yzarlap bolýandygyny görkezdi.
Birmingem uniwersitetiniň alymy Jowanni Barontini wagty ölçemek üçin sagatlaryň zerurlygyny aradan aýyrýan «mini-älemi» döretdi: onuň akymy ulgamyň içindäki wakalar bilen kesgitlenýär. Bu gözleg «Physical Review Research» žurnalynda çap edildi.
Älemiň iň çuň derejesinde öz içine alýan wagtynyň ýokdugyny görkezýän nazaryýetler bar (meselem, Uiler-DeWitt deňlemesi). Ol ýeke-täk, üýtgemeýän kwant ýagdaýy hökmünde bolup, bu ýerde wagtyň duýgusy onuň bölekleriniň özara täsirinden döremeli. Professor Barontini muny synap görmek kararyna geldi.
Fizik öz tejribesinde 24,000 ultrasowuk atomdan ybarat buludy ulandy, olar absolýut noldan gradusyň bary-ýogy birnäçe milliarddan bir bölegi möçberinde ýokarydy. Bu bolsa germetik ýapyk kwant ulgamyny döretmäge kömek etdi. Bölejikler dürli ýygylykdaky iki lazer şöhlesinden ybarat inçe päsgelçilik bilen tutulyp bölündi we synlap bolýan (ýagty) we görünmeýän (garaňky) sebit döretdi.
Ýagty sektor yzygiderli giňeldi we gysyldy: alym muny uly partlama ýa-da uly çökgünlik bilen deňeşdirdi, bu bolsa kosmosyň giňelmeginiň tersine öwrülýän gipotetiki ýagdaýydyr. Görünýän sektordaky bölejikleriň ýaýramagy atomlar girende ýa-da çykanda, artanda ýa-da azalanda, ulgam wagtyň içinde öňe hereket etdi. Atomlaryň paýlanyşy üýtgewsiz galanda, wagt bir ýerde duran ýaly boldy. Awtor bu prosesi «entropiki wagt» diýip atlandyrdy.
Barontini wagtyň bu görnüşinde akymlaryň ýeke-täk, üýtgewsiz ugurda hereket edýändigini we aýratyn «wagtyň okuny» emele getirýändigini öňe sürýär. «Entropiki wagt» hatda kiçi kosmos ýaly giňelýän we gysylýan ulgamda hem wakalary dogry tertipleýär. Ol entropiýanyň hereketine baglylykda haýallaýar ýa-da tizleşýär. Şeýle hem bu gözleg kwant mehanikasynyň esasy deňlemesiniň bir görnüşiniň «entropiki wagty» ulanyp ýazylyp bilinjekdigini görkezýär, munuň özi kwant ulgamynyň «ähtimallyk bulutynyň» wagtyň geçmegi bilen nähili üýtgejekdigini çaklamaga mümkinçilik berýär. Bu tejribe wagty daşarky çeşme bolmazdan, nähili kesgitlemelidigi baradaky meseläni çözýär.
Professor ulgamyň kwant fizikasynyň standart deňlemelerine boýun bolýandygyny we nazaryýet derejesinde ara alnyp maslahatlaşylýan wagtyň tebigaty baradaky soraglary laboratoriýada synagdan geçirip boljakdygyny görkezdi. Barontininiň usuly şeýle hem ylmy işgärlere has çylşyrymly ulgamlary, hususan-da, Uly Partlamanyň fizikasyny öwrenmäge, laboratoriýalarda gara deşikleri simulýasiýa etmäge ýa-da Älemde wagtyň gelip çykyşy baradaky beýleki nazaryýetleri synagdan geçirmäge kömek edip biler.
Show more